Prof. dr Jerzy Janik

Instytut Fizyki Jądrowej

im. H. Niewodniczańaskiego PAN

w Krakowie

Odkrywanie tego, co JEST z Janem Pawłem II

W 1953 roku rozpoczęła się moja przygoda z filozofią. Punktem zwrotnym w moim życiu fizyka stało się spotkanie z księdzem Karolem Wojtyłą, późniejszym Papieżem Janem Pawłem II. Fora dyskusyjne, gdzie uprawialiśmy filozofię – ja początkowo jako uczeń, a on nauczyciel – były różne. Wyprawy górskie narciarskie i piesze, nasze mieszkanie (mojej żony, naszych córek i moje), najpierw przy placu Dominikańskim 1 w Krakowie, a potem przy ul. Św. Marka 8.

Te spotkania były kameralnymi zgromadzeniami, w których obok księdza Wojtyły – potem biskupa i kardynała – brali udział wybrani intelektualiści głównie krakowscy, ale także, od czasu do czasu, uczeni z Warszawy i z Poznania. Stałymi uczestnikami byli: Prof. Jerzy Gierula (fizyk), Prof. Antonina Kowalska (fizyk), Prof. Danuta Gierulanka (filozof), Prof. Marian Mięsowicz (fizyk), Prof. Henryk Wereszycki (historyk), Prof. Zygmunt Chyliński (fizyk), Prof. Jacek Hennel (fizyk), Prof. Jerzy Ciesielski (inżynier), Prof. Józef Chojnacki (chemik) oraz ich małżonkowie. Chyba w kilku spotkaniach wziął udział Prof. Zbigniew Grabowski (chemik) z Warszawy. Byli także inni uczestnicy, o ile mnie pamięć nie myli. Zwykle miał miejsce referat, wygłaszany przez jednego z uczestników, potem była dyskusja, a ostatnim dyskutantem, którego wystąpienie stanowiło sui generis syntezę, był Ksiądz Kardynał. Organizowaliśmy dwa lub trzy takie spotkania w roku, aż do wyboru Karola Wojtyły na papieża w 1978 roku.

Ten „przedpapieski” okres dyskusji jawi mi się w pamięci jako ciąg zdarzeń dających mi, jako uczestnikowi, wielką satysfakcję intelektualną, ale nie pamiętam zbyt wielu szczegółów. Pewnie dlatego, że nie sporządzaliśmy jakichś sprawozdań, czy notatek. Poza tym miesza się w pamięci to, co było przedmiotem dyskusji na wyprawach górskich z tym, co dyskutowaliśmy na św. Marka 8. Niech mi będzie wolno wymienić tu dwie sprawy.           Ponieważ byłem pewny, że władze bezpieczeństwa PRL interesują się zarówno wyprawami w góry z Krakowskim Biskupem, jak i spotkaniami w domu prywatnym, z udziałem biskupa, pamiętałem, żeby przed każdą taką imprezą zatelefonować z przypomnieniem do Kurii. Spodziewając się, że telefony są na podsłuchu, chciałem w ten sposób uniknąć ewentualnego podejrzenia, że nasze spotkania są jakąś konspiracją.

Uczestnicy dyskusji, zwłaszcza tych przy św. Marka 8, charakteryzowali się pewnym spektrum światopoglądowym. Dominowali katolicy, ale niektórzy deklarowali się jako agnostycy, a np. Prof. Marian Mięsowicz oświadczył na początku spotkań, że jest ateistą. Pamiętam, że czasem podkreślałem w dyskusji ten fakt, mówiąc, że opinia wyrażona jest opinią ateisty. Pewnego razu Mięsowicz zatelefonował do mnie i poprosił mnie o przybycie do niego do domu, na ulicę Mikołajską. Tam powiedział: „Zauważyłem, że irytuje mnie, gdy jestem wymieniany jako ateista. Chcę ci zakomunikować, że przemyślałem te sprawy, że jednak jestem wierzącym chrześcijaninem. Chodzę znowu do kościoła i przystępuję do Sakramentów”. Tak więc, nasze dyskusje miały w sobie jakąś cząstkę apologetyczną.

Po wyborze Karola Wojtyły na papieża ustaliliśmy, że dyskusje w gronie polskich intelektualistów będą kontynuowane na forum rezydencji papieskiej w Castel Gandolfo. Z udziałem Jana Pawła II odbyło się dwanaście takich spotkań, pod ogólnym tytułem „Nauka – Religia – Dzieje”, w latach 1980-2003. Każde seminarium stało się przedmiotem publikacji książkowej. Uczestnicy zmieniali się, chociaż ich pewien „trzon” pozostawał stały. Dominowali fizycy, a w każdym razie przedstawiciele nauk tzw. ścisłych. Myślę, że będzie rzeczą właściwą podać listę uczestników, nie dzieląc jej na poszczególne seminaria. Oto ona: prof. Andrzej Fuliński (fizyk), prof. Krzysztof Maurin (matematyk), ks. prof. Michał Heller (fizyk i astronom), abp prof. Józef Życiński (teolog i fizyk), ks. Prof. Józef Tischner (filozof), prof. Krzysztof Michalski (filozof), prof. Andrzej Białas (fizyk), prof. Jacek Hennel (fizyk), prof. Antonina Kowalska (fizyk), o. prof. Piotr Lenartowicz (biolog), prof. Jan Małecki (historyk), prof. Andrzej Tomczak (historyk), prof. Włodzimierz Kołos (chemik i fizyk),

prof. Kacper Zalewski (fizyk), prof. Zbigniew Grabowski (chemik), prof. Marek Kalinowski (chemik), prof. Marian Mięsowicz (fizyk), prof. Władysław Stróżewski (filozof),

prof. Wojciech Nawrocik (fizyk), prof. Józef Kałuża (lekarz), prof. Jerzy Rajski (fizyk),

prof. Aleksander Koj (biolog), o. Prof. Mieczysław Krąpiec (filozof), prof. Jarosław Rudniański (filozof), dr Anna Król (chemik), dr Paweł Zagrodzki (chemik), prof. Janusz Zakrzewski (fizyk), prof.Zbigniew Jacyna-Onyszkiewicz (fizyk), prof. Marian Kryszewski (fizyk), dr Robert Podsiadły (chemik i fizyk), prof. Andrzej Schinzel (matematyk),

prof. Marek Sych (lekarz), dr Jan Krawczyk (fizyk), o. Dr Maciej Zięba (fizyk i teolog),

ks Aleksander Semenev (teolog prawosławny), dr Jan Sobczyk (fizyk), prof. Andrzej Staruszkiewicz (fizyk), dr Wojciech Zając (fizyk), prof. Henryk Arodź (fizyk), doc. Jacek Mayer (fizyk), dr Barbara Poliks (fizyk), prof. Janina Janik (chemik), prof. Jerzy A. Janik (fizyk).

W niektórych posiedzeniach uczestniczyli: prof. Andrzej Pacholczyk (astronom), abp Marian Jaworski (teolog, filozof), ks. Prof. Andrzej Kubiś (teolog) i ks. Prof. Tadeusz Styczeń (filozof i etyk).

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

Szerokie spektrum tematyczne, zarówno tych dyskusji w górach jak i w Krakowie sprawia, że trudno byłoby omówić je w całości. Dlatego w tej części eseju  przedstawię te zagadnienia, w których byłem szczególnie zainteresowany i zaangażowany, bądź jako referent, bądź jako dyskutant.

Pierwszą chyba sprawą, którą z talentem dydaktycznym (co wcale nie oznacza łatwości przekazywania myśli) wprowadził do dyskusji Karol Wojtyła, jeszcze w roku 1953, była sprawa różnicy pomiędzy abstrakcjami fizycznymi a abstrakcją metafizyczną (wzgl. ontologiczną), a następnie, sprawa analogii w używaniu języka. Tej sprawy, a raczej tych spraw, nie będę omawiać tak jak pamiętam ówczesną dyskusję, lecz, niejako, z punktu widzenia mego jej rozumienia obecnie. Niewątpliwie ma ona bezpośredni związek z wyartykułowanym przez św. Tomasza z Akwinu „złożeniem” bytu z istnienia i istoty –

Esse + Essentia, przy czym znak  +  nie oznacza oczywiście sumy, ani w znaczeniu matematycznym, ani logicznym. Gdy pytamy, co to znaczy, że coś JEST?, jednocześnie niemal dodajemy pytanie Kiedy? Gdzie? Jak? Jeżeli „zbywamy” odpowiedź na to pytanie, oświadczając: Kiedyś, gdzieś, jakoś – to , niejako izolujemy samo JEST (Esse). I to właśnie jest abstrakcja metafizyczna.

Wydaje się, że to czego poszukujemy pytając: kiedy? gdzie? jak?, jest raczej ulokowane w istocie (essentia). Natomiast pytanie o JEST jest ulokowane w ESSE. W naszych dyskusyjnych rozważaniach zwykle zastanawialiśmy się czy fizyka ma coś do powiedzenia w tych sprawach, innymi słowy, czy istnieje jakieś pogranicze fizyki i metafizyki. Otóż, fizyka dociera do problemu JEST poprzez równania mechaniki kwantowej, w szczególności poprzez równanie Schrődingera. Rezultaty są tylko prawdopodobne, bowiem funkcja falowa dostarcza prawdopodobieństw a nie faktów aktualnych. Nie wiemy na przykład kiedy jądro promieniotwórczego pierwiastka się rozpadnie – znamy tylko prawdopodobną odpowiedź. W każdym razie, otrzymujemy tę odpowiedź w ramach pewnej przyjętej abstrakcji i to jest właśnie abstrakcja fizyczna, jedna z wielu, którymi operujemy w fizyce. W ramach abstrakcji zwanej Kopenhaską interpretacją mechaniki kwantowej znajduje się również koncepcja redukcji pakietu falowego związana z określonym pomiarem. Redukcja pakietu falowego poprzez pomiar dostarcza aktualnego JEST obiektowi, przynajmniej pod pewnym względem. Trzeba jednak pamiętać, że redukcja pakietu nie wynika bynajmniej z równania Schrődingera, jest ona niejako dołączona (w kopenhaskiej interpretacji).

To aktualne JEST, dostarczone przez fizykę, wydaje się być blisko temu JEST, które znajduje się na pierwszym miejscu „złożenia” Esese +  Essentia u św. Tomasza, a także u Martina Heideggera.

Wróćmy jednak do fizyki, a raczej do jej zmatematyzowanej szaty.

W XVIII stuleciu Matematyk angielski Bayes zajmował się problematyką  prawdopodobieństw a priori. Współczesne nam rozwinięcie teorii Bayesa dostarcza recepty na tzw. marginalizację zmiennych, które chcemy pominąć. Ta marginalizacja zachodzi przez wycałkowanie po tych zmiennych. Mianowicie, mając np. dwie zmienne x i y, z których tylko jedna x  nas interesuje, oraz zasób informacji I, otrzymujemy na prawdopodobieństwo x przy marginalizacji y wzór 1/:

prawdopodobieństwo (x|I) = ò prawdopod (x,y|I) dy

Dokonawszy operacji całkowania otrzymujemy zamiast informacji kiedy? gdzie? jak? pozbycie się jej poprzez konkluzję kiedyś, gdzieś, jakoś! To może nie być satysfakcjonujące jako użyteczna informacja, ale izoluje JEST. Wracając do przykładu z radioaktywnym jądrem powiemy: nie wiemy kiedy się ono rozpadnie, ale rozpad niewątpliwie nastąpi, gdy weźmiemy czas od jakiejś chwili początkowej do nieskończoności. Ta właśnie nieskończoność, co do której nie jestem pewny czy mam prawo ją wprowadzić do akcji, czyni przyczynę tkwiącą w radioaktywnym jądrze „mocną” przyczyną, a nie tylko „słabą” związaną z prawdopodobieństwem.

Musimy jednakże być ostrożni, co do znaczenia tego JEST. Wydaje się, że gdy to rozważymy, jednak dochodzi do głosu jakiś procent istoty (essentia). Weźmy np. trzy zdania : „Kamień jest”, „Bóg jest” i „Elektron jest”. Gdy mówię „kamień jest” operuję w ramach codziennego języka. Gdy mówię „Bóg jest” używam słowa „jest” analogicznie, nie w tym sensie co poprzednio. Gdy mówię „elektron jest” również operuję słowem „jest” w ramach analogii. Jeżeli bowiem mam na myśli elektron „lecący” do detektora, nie mówię o aktualnym fakcie, ale o fali prawdopodobieństwa (przynajmniej gdy operuję interpretacją kopenhaską). Jeżeli zaś mam na myśli lokalną rejestrację elektronu w detektorze (czyli redukcję pakietu falowego), to jeszcze nie mówię o tym w znaczeniu codziennego języka, bowiem chociaż lokalizacja jest faktem, współrzędne prędkości (pędu) są nadal w superpozycji stanów kwantowych.

W rozważaniach wyżej opisanych dokonywaliśmy marginalizacji czasu. Jest to wątpliwa operacja. Wydaje się, że egzystencjalne wplątywanie w los jest czymś powszechnym, tak że słowa „JEST” i „EGZYSTUJE” są niemal synonimami. Św. Tomasz z Akwinu wprowadza czas przez zwrócenie uwagi : To co JEST podlega zmianie. To pozwala świadomemu obserwatorowi wyróżnić „przedtem” i „potem” w zmianie. Tomasz używa słowa „liczyć”. Pisze2/ : „Czas jest aplikowany do tego co jest materialne. Bazuje na ruchu, na tym co jest przedtem i potem. Ale jego bazą najgłębszą jest akt liczącej duszy. Nie byłoby czasu bez liczącej duszy”. Tomasz używa tu słowa „anima”, które interpretuję jako „świadomy obserwator”. Jest rzeczą znamienną, że „świadomy obserwator” pojawia się również w interpretacji mechaniki kwantowej, w związku z redukcją pakietu falowego. Interesująca zbieżność z Tomaszem z Akwinu.  Nota bene nie wszyscy fizycy są zdania, ze świadomy obserwator jest niezbędny.

W naszym codziennym języku rozróżniamy pomiędzy „teraz”, „przeszłością” i „przyszłością”. „Teraz” jest przy tym raczej osobliwe. Gdy mówię „jest (teraz)” stwierdzam brak trwania. To co jest teraz pokazuje się i natychmiast znika, zastępowane przez inne „teraz”. Edyta Stein pisze3/ : „Moje JEST znajduję na ostrzu noża (Messers Schneide). To co czujemy jako trwanie jest ciągłym przenoszeniem punktu dotknięcia. To jest trwanie egzystencjalne, które stwarza czas jako swoją przestrzeń”.

I znowu, jak to już miało miejsce w naszych rozważaniach, pytam co na to fizyka? Jak pisałem, fizyk kwantowy twierdzi, że teoria dostarcza mu prawdopodobieństwa stanów kwantowych. Każdy taki stan może być zaktualizowany przez redukcję pakietu falowego(pomiar). Ta redukcja jest błyskiem, który nie ma trwania, tak jak „teraz” u Edyty Stein. Czyli to JEST fizyka nie ma trwania. Ale następne redukcje pakietu falowego dostarczają kolejnych takich błysków. Jeżeli mamy prawo przypisać je temu samemu obiektowi, możemy uszeregować je w „przedtem „ i „potem”, konstruując egzystencjalny czas.

Wreszcie kolejnym zagadnieniem, które dyskutowaliśmy na krakowskim ”przedpapieskim” forum, była sprawa hylemorfizmu. (Wróciliśmy potem do tej sprawy na seminarium „Nauka – Religia – Dzieje”). Koncepcja hylemorfizmu polega na przypisaniu bytom materialnym sui generis „złożenia” z czegoś w rodzaju tworzywa i z formy nadającej mu kształt i własności. Mielibyśmy zatem: Byt materialny = materia prima + forma, przy czym znak + nie oznacza sumy w sensie matematycznym czy logicznym. Koncepcję hylemorfizmu można przybliżyć wyobrażając sobie np. glinę, jako materiał w której artysta formuje kształt. Trzeba tu być ostrożnym, gdyż glina, jakkolwiek bezkształtna, ma już jakąś formę, nie jest więc obrazem tego co nazwałem materia prima. Materia prima musi być czystą potencjalnością.

Przypominam sobie, ze przy tych z przed pół wieku zmaganiach z ontologią, wymyśliłem inny (obok gliny i rzeźbiarza) przykład na koncepcję hylemorfizmu4/. Rozważyłem mianowicie pewien typ fizycznego pola (tzw. pole krystaliczne występujące w krysztale) w stanie bezruchu, czyli w stanie tzw. podstawowym – to była moja materia prima. Następnie wprowadziłem ruch w postaci drgań atomów w krysztale, co dało mi wzbudzenie zwane w fizyce fononami. Fonony powstają w wyniku działań sił pola – one reprezentują formę. Ten przykład nie był jednak dobry, gdyż pole krystaliczne, jako sieć  atomów nie jest oczywiście materią pierwszą.

Ale może jakiś globalny stan podstawowy, czyli tzw. próżnia (nie mylić z nicością) z unifikowanej (przyszłej) teorii pola, mogłaby pretendować do czystej potencjalności, jaką ma być materia prima. Wtedy formą byłyby Prawa Fizyki traktowane jako znajdujące się  hierarchicznie wyżej niż materia.

Trzeba tu jednak dodać, że wielu fizyków nie odczuwa potrzeby wprowadzania koncepcji hylemorfizmu. Tym nie mniej znaczna część fizyków widzi w Prawach Fizyki coś w rodzaju platońskich idei.

Warto może zobaczyć co sam Ojciec Święty Jan Paweł II mówił o tych krakowskich i górskich seminariach. Oto jego wypowiedź z 1997 r.: „Wracam często myślą do roku 1953, do tej pamiętnej wyprawy w Gorce, która dała początek naszym dyskusjom, i która poniekąd ukonstytuowała tak zwane „środowisko fizyków”. Wędrowaliśmy latem i zimą, łącząc turystykę z dyskusją. W Krakowie spotykaliśmy się w gościnnym domu państwa Janików, najpierw przy placu Dominikańskim, potem na ulicy św. Marka. Były także spotkania u mnie na Franciszkańskiej, a od roku 1978 te spotkania przeniosły się do Castel Gandolfo. Wszystko to dzisiaj wspominam z wielką wdzięcznością dla Boga i ludzi, dla wszystkich obecnych tutaj obecnych dzisiaj i dla wszystkich, którzy w ciągu tych pięćdziesięciu prawie lat w jakikolwiek sposób uczestniczyli w naszych spotkaniach”.

I inna z 1995 roku: „Jedyne wyjście dla mnie to wrócić (wspomnieniami) jeszcze dalej wstecz. Nie tylko do roku ‘78, gdy ostatecznie wyprowadziłem się z Krakowa, ale do roku‘53, czyli 42 lata wstecz. 42 lata – to więcej niż połowa mojego życia, nie mówiąc już o innych nieobecnych. Dlaczego 42 lata wstecz? Bo rok 1953... był bardzo ważny dla mnie. Był to okres stalinowski. Byliśmy na przedpolu likwidacji Wydziału Teologicznego na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym roku się habilitowałem na tym właśnie Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego jako docent...W tym roku odbyły się też bardzo ważne wędrówki, które jakoś wyznaczyły nie tylko moją pracę duszpasterską na przyszłość, ale także pod pewnym względem moje myślenie, moją twórczość. Mianowicie skończyłem pisać moją habilitację Wówczas wybraliśmy się w Bieszczady z Jurkiem Ciesielskim, nie tylko z nim. To było w pierwszej połowie sierpnia, w drugiej połowie sierpnia z tymże Jurkiem Ciesielskim, który już nie żyje od 25 lat, wybraliśmy się pierwszy raz na kajaki na Brdę. I wreszcie, we wrześniu, gdy w górach spadł już pierwszy śnieg, razem z Jurkiem (Janikiem), z Jasią (Janikową), z fizykami wybraliśmy się na pierwszą wyprawę beskidzką, która zaczęła się w Zawoi, od Babiej Góry, a skończyła się chyba gdzieś za Mogielicą. Ta wyprawa była początkiem tego eksperymentu, dialogu filozoficzno-fizykalnego między filozofami a fizykami. Bo okazało się, że Jurek chce mnie wysondować na temat filozofii, od św. Tomasza  i Arystotelesa, a ja się specjalnie nie broniłem. Potem stało się to nawykiem, to dyskutowanie problemów między metafizyką i fizyką...Zaczęliśmy to wtedy wałkować. To wałkowanie trwało długo, toczyło się przez różne wyprawy, piesze przeważnie. Nie potrafiłbym ich wszystkich wymienić; także zimą, narciarskie. A po `78 roku przeniosło się do Castel Gandolfo. I trzyma się tutaj mocno. Ja tu już jestem siedemnasty rok i nasze spotkania, nasz dialog między filozofami a fizykami trwa w dalszym ciągu... Trzeba Panu Bogu za to wszystko dziękować w wymiarze 42 lat. Ja miałem wtedy 33 lata życia, a Jerzy Janik 26. Młodzi wtedy byliśmy. No i udoskonalać wciąż to, co jest naszym dorobkiem, i spotykać się dopóki się da.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§§

W poprzedniej części tego eseju omówiłem szkicowo te aspekty naszych dyskusji, którymi zajmowaliśmy się albo podczas pobytów w górach, albo podczas spotkań głównie przy ul. Św. Marka 8. Ogólnie można te aspekty scharakteryzować jako aspekty „pogranicza” fizyki i metafizyki.

Teraz powinienem przedstawić tematykę seminariów „Nauka – Religia – Dzieje” z Janem Pawłem II w jego letniej rezydencji w Castel Gandolfo. Jest mi jednak trudno to zrobić. Przede wszystkim, żyją (co prawda nie wszyscy) uczestnicy – wybitni uczeni, za których niezręcznie jest mi mówić. Sami zrobili to oczywiście lepiej publikując swoje referaty w książkach sprawozdaniach, które były wydawane po każdym seminarium. Byłoby dobrze i właściwie gdyby część z nich wystąpiła na forum Komisji „Fides et Ratio”. Mam tu na myśli biologów i lekarzy, matematyków, astronomów, chemików, fizyków, filozofów i historyków, którzy przewinęli się przez forum seminaryjne w Castel Gandolfo.

W tym eseju, natomiast chciałbym przedstawić moje odczucie rezonansu, które miało miejsce, gdy żniwo dyskusji krakowskich spotkało się (w pewnym stopniu) z przemyśleniami uczonych tego nowego forum dyskusyjnego. Będzie to więc zbiór moich wrażeń, oczywiście bardzo subiektywny.

Wielokrotnie słuchaliśmy referatów Ks. Prof. Michała Hellera dotyczących wszechświata, a więc kosmologii, grawitacji etc. Najbardziej fascynowała mnie, słuchacza, sprawa ery następującej bezpośrednio po osobliwości początkowej powszechnie zwanej Wielkim Wybuchem. Heller – częściowo opierając się na własnych naukowych osiągnięciach - twierdził5/, że w erze, o której mowa, czas przestaje, niejako, płynąć. Jeżeli dobrze rozumiem, ma tu miejsce odejście od rozróżnienia „przedtem” i „potem”, charakterystyczne dla definicji czasu św. Tomasza i chyba również charakterystyczne dla sekwencji aktów redukcji pakietu falowego spójnych, niejako, z „liczeniem przedtem i potem”. Heller przedstawiał również akt Wielkiego Wybuchu jako akt fluktuacji próżni, użyty przez Hawkinga jako argument braku potrzeby Stwórcy. Heller zauważa jednak6/, że założeniem w tego rodzaju spekulacji jest istnienie Praw Fizyki jako czegoś będącego hierarchicznie nad faktami z fizyki. Pytanie o Stwórcę przesuwa się zatem do „sfery Praw”.

Status Praw Fizyki wystąpił również w referatach Prof. Kołosa7/ i Prof. Staruszkiewicza8/. Kołos, nieco prowokacyjnie, zapytuje: „Czy fizyk może nie być platonikiem?”. A Staruszkiewicz stwierdza po prostu, że Prawa Fizyki stanowią platońskie idee istniejące realnie we właściwej im sferze. Matematyczność fizyki (nota bene, tajemnicza jej własność) prowokuje pytanie, a co z matematyką – czy się ją wymyśla czy odkrywa? Prof. Schinzel9/ scharakteryzował stan przekonań matematyków pod tym względem, stwierdzając, że większość opowiada się za sui generis platonizmem, a więc przekonaniem, że obiekty matematyczne są czymś w rodzaju platońskich idei i ich JEST znajduje się w sferze, być może, tej samej, co Prawa Fizyki.

Problem, co to znaczy JEST, był w Castel Gandolfo również przedmiotem pewnego rezonansu z niektórymi referatami. Z jednej strony mieliśmy mocne twierdzenie Ks. Prof. Krąpca10/, że JEST (przynajmniej u św. Tomasza) oznacza właściwie zawsze istnienie aktualne. Istnienie w bytach będących in potentia jest czymś jak gdyby marginesowym. Z drugiej strony Prof. Stróżewski11/ podkreślał, że byty potencjalne mają już jakiś „stopień” JEST, zgadzając się (o ile dobrze rozumiem) w tym względzie z Edytą Stein, a także (moja uwaga) z Wernerem Heisenbergiem, który fali prawdopodobieństwa związanej z funkcją falową przypisuje pewien stopień JEST12/.

Mój rezonans wywołał również problem teorii pola i problem modeli Boga.

Prof. Jacyna-Onyszkiewicz13/ zastanawiał się jakie atrybuty musi mieć Bóg, jeżeli jest „tylko” wszechwiedzącym, a jakie gdy jest wszechwiedzącym i jest miłością. W pierwszym wypadku mamy Boga jednoosobowego albo trójosobowego, a w drugim koniecznie trójosobowego. Bóg Żydów i islamu z jednej strony, a Bóg chrześcijan z drugiej.

Prof. Onyszkiewicz zaprezentował w tym wykładzie nieco skomplikowany aparat logiki matematycznej. Z problemem trynitaryzmu związane jest zaaplikowanie do modeli Boga naturalnego w fizyce pojęcia pola. Jest to sprawa trudna i wymagająca zastosowania aparatu matematycznego. Ale w rezultacie dochodzi się do rezultatu: odpowiednie pole fizyczne „rodzi” nowe pole i powoduje „pochodzenie” trzeciego partnera, związanego z wzajemnym oddziaływaniem tamtych dwóch. Sugestię tego typu podała na seminarium Prof. Kowalska14/. Koncepcja pola znajduje również zastosowanie w pomyśle pola miłości wprowadzonego przeze mnie15/ oraz pola potencjalności Ks. Arcybiskupa Józefa Życińskiego.

§§§§§§§§§§§§§§§§

Literatura:

1/   D.S. Sivia, W.I.F. David, K.S. Knight, S.F. Gull, Physica D 66, 234 (1993)

2/   Thomas Aquinas, Super Physicorum IV, 17

3/   Edyta Stein, “Byt skończony a Byt wieczny”, tłum. I.J. Adamska, W drodze, Poznań

1995, s. 71 n.

4/   J.A. Janik, Logos i Etos, Polskie Towarzystwo Teologiczne, Kraków 1971

5/   M. Heller, „Nauka – Religia – Dzieje”, XI Seminarium w Castel Gandolfo, J.A. Janik

red. ,Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2002

6/   S.W. Hawking, „Krótka historia czasu”, Alfon, Warszawa 1990

7/   W. Kołos, „Nauka – Religia – Dzieje”, VIII Seminarium w Castel Gandolfo,J.A. Janik

red., Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1996

8/   A. Staruszkiewicz, „Nauka – Religia – Dzieje”, X Seminarium w CastelGandolfo,

J.A.  Janik red., Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2000

9/   A Schinzel, „Nauka – Religia – Dzieje”, VII Seminarium w Castel Gandolfo, J.A. Janik

red. , Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1994

10/  M.A. Krąpiec, „Nauka – Religia – Dzieje”, VI Seminarium w Castel Gandolfo, J.A. Janik

red. , Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1992

11/   W. Stróżewski, „Nauka – Religia – Dzieje”, VIII Seminarium w Castel Gandolfo,

J.A. Janik red. , Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1996

12/   W. Heisenberg, „Physics and Pholosophy”, Prometheus Books, Amherst, New York,

s. 41

13/   Z. Jacyna-Onyszkiewicz, „Nauka – Religia – Dzieje”, XI Seminarium w Castel

Gandolfo, J.A. Janik red., Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2002

14/   J.A. Janik i A. Kowalska, „Nauka –Religia – Dzieje”, XI Seminarium w Castel

Gandolfo, J.A. Janik red. , Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2002

15/   J.A. Janik „Nauka – Religia – Dzieje”, X Seminarium w Castel Gandolfo, J.A. Janik

red. , Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2000.

16/   J. Życiński, „Nauka – Religia – Dzieje”, XIII Seminarium z serii seminariów Castel

Gandolfo, J.A. Janik red. , Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2006